خیمه شب بازی
سه شنبه بیست و ششم تیر 1386
خيمهشببازي نمايش بيهمتاي ايران زمين
نمايش «خيمهشببازي» يكي از نمايشهاي بيهمتاي عروسكي در ايرانزمين است كه متاسفانه امروزه نمايشهاي عروسكي غربي، چه نابجا، جاي آن را گرفته و اين هنر سنتي ملي در حال فراموشي است. چند سال قبل استاد «احمد خمسهاي»(1) به دار فاني شتافت و بخش عمده اين هنر با او زير خاك رفت و در حال حاضر استاد «اصغر احمدي»(2) تنها خيمهشببازي است كه چراغ غمرش سوسو ميزند و چراغ اين نمايش پررمز و راز كه به تعبيري «شببازي» ايران است، نيز در حال سوسوزدن است و اگر اين تنها روشنايي بيجان نيز خاموش گردد، خيمه اين نمايش سنتي در دل شب تاريك در هيچ كوي و برزني، در هيچ محفلي برپا نخواهد شد. آيا حيف نيست شبهاي اين ملك، فاقد شببازي باشد؟!!
درباره خيمهشببازي اطلاعات بسيار كمي در دست است. جز آنچه كه استاد «بهرام بيضائي» در كتاب «نمايش در ايران» آن هم سي سال قبل آورده مطلب قابل ملاحظهاي تا اين لحظه در اين باره گفته يا نوشته نشده است. آنچه در زير ميآيد خلاصهايست گزارشگونه، كه از مشاهده عيني اين نمايش تهيه شده، با اميد اين كه امكان احيأ و حفظ و گسترش اين هنر بينظير فراهم آيد و نسل آينده ايرانزمين «مبارك»(3) اين عروسك زيرك، باهوش، حاضر جواب و شيطان را فراموش نكند.
درباره تاريخ پيدايش خيمهشببازي طي اسناد و مداركي كه استاد بهرام بيضائي در كتاب «نمايش در ايران» آورده، قدمت اين نمايش را تقريباً قرن چهارم هجري ثبت ميكند و در همان منبع اشاره ميرود كه اين نوع نمايش به همراه نمايش «قرهگوز»(4) از تركستان به ايران و عثماني آمده است و برخي منشأ آن را از كشور چين ميدانند. بيترديد در طول قرون و اعصار اين بازي از ديگر بازيهاي عروسكي بيتاثير نبوده و آنچه امروزه ما شاهد آن هستيم، مخلوطي است از تمامي گونههاي نمايش عروسكي كه به مرور به دست عروسكبازان ايراني افتاده است.
خيمهشببازي در ايران هويت مشخصي دارد و به هيچ يك از انواع ديگر نمايشهاي عروسكي كه ميشناسيم شباهتي ندارد. خيمهشببازي نمايشي بيهمتاست كه در هيچ كشوري در جهان نظيرش وجود ندارد. شاخصههاي اين نمايش ايراني از نظر اجرايي، شخصيتهاي نمايشي، شيوه و تكنيك بازي عروسكها و شيوه و تكنيك نمايشنامهنويسي (نسخهنويسي) بيبديل و بيهمتاست.
در اين نمايش عروسكي، عروسكها و انسانها باهم نقشآفريني ميكنند. در خيمهشببازي تنها عروسكها نيستند كه قصه را بازسازي ميكنند، بلكه مرشد و عروسكها حتي گاهي نوازنده كمانچه باهم قصه را پيش ميبرند.
در خيمهشببازي مرشد برخلاف سنت معمول، قصهگو و نقال و روايتگر نيست. بلكه يكي از بازيگران است كه ميان او و عروسكها ارتباط عاطفي حتي عمل نمايشي برقرار ميگردد. آنها باهم مهربانند و گاه درگير ميشوند. قهر و آشتي، مهر و كين ميان آن دو جريان دارد و گاهي درگيري ميان انسان و عروسك خود در نمايش حادثهساز است. ارتباط ميان مرشد و عروسكها را از دو جنبه متفاوت ميتوان بررسي كرد. مرشد هم بزرگتر، و پدر است و عروسكها او را «باباجان» خطاب ميكنند و براي هر حركت و عملي از او اجازه ميگيرند و هم با او مثل يكي از شخصيتهاي قصه درگير ميشوند.
در خيمهشببازي هرگز بر معيارهاي انساني تكيهنميشود، بلكه همواره به تماشاچي خاطرنشان ميشود كه اين موجودات عروسك و ساختهي دست بشر هستند و عروسكها خود اكثراً باهم ارتباط چنداني برقرار نميكنند، حركات آنان معمولاً محدود و كم و بيش مشابه است و ارتباط ميان عروسكها از طريق مكالمه با مرشد انجام ميگيرد. جز «مبارك» كه گاه با عروسكهاي ديگر مستقيماً گفتگو ميكند.
عوامل اجرايي خيمهشببازي معمولاً از سه نفر تشكيل ميگردد. عروسكگردان كه در پشت خيمه جاي ميگيرد - كه ديده نميشود - عروسكها را به تنهايي هدايت ميكند و به جاي همه آنها حرف ميزند. دوم مرشد كه ضمناً نوازنده تنبك نيز هست و ضمن تنظيم حركات عروسكها با ضرب آهنگ تنبك با عروسكها مكالمات شيريني ايجاد كرده و گاهي ابيات مناسب حال شخصيتها و روند قصه ميخواند. سوم نوازنده كمانچه - گاهي سازي ديگر حتي ويولون - كه در واقع موسيقي متن زنده و مناسبي را چاشني بازي عروسكها ميكند و در جايي كه مرشد زورش به عروسكها مخصوصاً به «مبارك» نميرسد از او ميخواهد كه مداخله كرده و به كمك او بشتابد.
شيوه اجراي اين نمايش به اين صورت است كه چادر چهارگوش تقريباً به ارتفاع 150 سانتيمتر بر روي سكويي كه حدود 80 الي 90 سانتيمتر از سطح محل اصلي بلندتر است با فاصله 50 الي 60 سانتيمتر نصب ميگردد. عرض تقريبي سكو و چادر 150 الي 170 سانتيمتر است. فاصله كف سكو و لبه پايين چادر، ارتفاع صحنه و كف سكو، كف صحنهي خيمهشببازي را تشكيل ميدهد. در عمق به فاصله تقريبي 100 سانتيمتر از لبه سكو پارچهاي آويخته ميشود پردهمانند كه از بالاي آن عروسكگردان، عروسكها را روي صحنه هدايت ميكند. در دو سمت سكو و خيمه مرشد يا نوازنده ضرب - راست از ديدگاه تماشاچي - نوازنده كمانچه - چپ از ديدگاه تماشاچي - قرار ميگيرند. عروسكها به كمك نخهايي از جنس يال اسب كه تعداد آنها از سه الي شش نخ است به دستها و پاها و سر و پشت عروسك نصب ميگردد - عروسكها با حركات بيشتر 6 نخ، با حركات كمتر 3 يا 4 نخ دارند - و سر ديگر نخها در بالاي صحنه (پشت نماي خيمه) به وسيله چوبي صليبي شكل در دست عروسكگردان است.
در نمايش خيمهشببازي بارگاه سليمخان «مبارك» شخصيت محوري است. او غلام سياه زيرك، باهوش، شيطان و حاضرجوابي است كه با حركات شيرين و شوخيهاي بامزه باعث سرگرمي تماشاگران ميگردد و هم اوست كه در اين بازي ايجاد جاذبه ميكند و راه را براي بداههپردازي هموار ميسازد. حضور او باعث ميشود كه گردانندگان بازي بتوانند از موضوع و متن اصلي خارج شده و مسايل اجتماعي روز را در نمايش مطرح سازند و با اين كار در واقع نمايش هم براي كودكان و هم براي بزرگسالان قابل فهم و تامل است. جالب توجه است كه مبارك به عنوان «نقش اول» با تمام جذابيتها «نقش مثبت» نيست، چرا كه او در پايان طعمه ديو ميشود. در داستان «پهلوان كچل» تقريباً همين حال و هوا را پهلوان كچل داراست.
خيمهشببازي قصههاي مشخصي دارد و معمولاً پيرامون دو موضوع: «سلطان يا شاه سليم» و «پهلوان كچل» دور ميزند - خوشبختانه نسخههايي از متون مختلف نمايشهاي خيمهشببازي در دست است و اي كاش تا ديرنشده نسبت به جمعآوري و نگهداري آنها اقدام گردد - قصههاي مربوط به پهلوان كچل و سلطان سليم تقريباً از يك تم برخوردارند. همان طوري كه اشاره شد. مبارك و پهلوان كچل نقش اول اين روايتها را تشكيل ميدهند و شخصيتپردازي يا تيپسازي مشابهي دارند. صحنه عروسي پهلوان با سروناز و عروسي مبارك با طياره خانم عين هم پرداخته ميشوند. مجال آوردن اين نسخ در اين مقال نميگنجد. اميدوارم در فرصتي ديگر جهت مقايسه عيني علاقمندان اين دو نسخه را بتوانم ارائه دهم. در خاتمه اشاره ميرود بر اين كه برخي از صاحبنظران نمايشهاي خيمهشببازي را متاثر از نمايشهاي عروسكي چيني و هندي و به طور كلي مشرقزمين ميدانند. در اين رابطه قابل ذكر است كه خيمهشببازي برخلاف نمايشهاي عروسكي شرقي مطلقاً زمينه حماسي و مذهبي ندارند و در آن كمترين نشانهاي از توجه به ماورأالطبيعه به چشم نميخورد. در صورتي كه نمايشهاي عروسكي شرقي اغلب نمادي از ارواح و موجودات و نيروهاي وراي قدرت انسانند. در خيمهشببازي انسان و عروسك مساويند و به عنوان سرگرمي طرح گشته و تنها به مسايل شبه اخلاقي و اخلاق اجتماعي ميپردازند و اگر پافراتر نهند مسايل و مشكلات اجتماعي روز نيز در آن مطرح ميگردد.
یکشنبه بیست و نهم بهمن 1385
.jpg)
بهروز غریب پور در اولين نشست تخصصي تئاتر كودك و نوجوان عنوان كرد:
رفوزههاي تئاتر به تئاتر عروسكي و كودك رجوع ميكنند
اولين نشست تخصصي تئاتر كودك و نوجوان با حضور بهروز غريبپور، مصطفي رحماندوست، داود كيانيان و تني چند از خبرنگاران و اهالي تئاتر كودك و نوجوان در تالار هنر برگزار شد.غريبپور در این نشست به طبقهبندي زيبايي شناسي در تئاتر كودك و نوجوان اشاره كرد و گفت:«من معتقدم تئاتر كودك و نوجوان و تئاتر عروسكي بايد فوق تخصصي باشد، يعني ما بتوانيم براي مخاطب عام تئاتري توليد كنيم كه تمام اين نكات را رعايت كند. اين كه به اين نكات توجه نشده شايد به خاطر عمر كم آن است كه تئاتر كودك و نوجوان را از اعتبار انداخته و شايد به اين دليل باشد كه اصلاً مخاطب شناسي درستي براي آن صورت نگرفته است. به اعتقاد من، در فرهنگ ملي و ديني ما به اين نكته توجه شده بود كه كودكان رهبران، مسئولان، هنرمندان، مادران و پدران آينده هستند. بنابراين شايد اين سلسله نشستها كمك كند كه مسئولان بدانند كه تئاتر كودك و نوجوان اهميت زيادي دارد.»
بنفشه بديعي رئيس انجمن نمايشگران عروسكي خانه تئاتر شد
اولين جلسه هيات مديره جديد انجمن نمايشگران عروسكي در خانه تئاتر تشكيل و تركيب اعضاي هيات مديره اين انجمن مشخص شد .
در جلسه شوراي مركزي انجمن نمايشگران عروسكي ، "بنفشه بديعي" به عنوان رئيس اين انجمن انتخاب و "آزاده انصاري" نيز به سمت نايب رئيس انجمن منصوب شد .
همچنين "نازيلا نوري شاد" و "فريبا رئيسي" به ترتيب مسووليت روابط عمومي و امور مالي انجمن را پذيرفتند و "زهره بهروزي نيا" نيز به عنوان منشي انجمن نمايشگران عروسكي خانه تئاتر انتخاب شد .
ياحسين
پنجشنبه دوازدهم بهمن 1385
آنچه در نوشته ها و تحقيقات به چشم مي خورد مشخص کننده اين موضوع است که عروسکها قدرت خود را در گذشته هاي دور در خدمت تبليغ و ترويج مذاهب مي گذاشتند و تمثيلي مادي بوده اند از صورت معناي خدايان و خدايان از اين طريق به پرستندگان خود صورت آشکار مي يافتند و مراسم مذهبي و تشريفات ، آنان را به تقديس و پرستش خود وا مي داشتند و اين به دور از واقعيت نيست ، چه اصولاً تئاتر بنا بر نيازهاي مادي و معنوي انساني پديدار شده است و با در نظر داشتن اين واقعيت که نمايش عروسکي نيز شکلي از تئاتر محسوب مي شود ، مي توان با تأکيد گفت که تئاتر عروسکي داراي بنياني مذهبي است .
نشستهای "در محضر مولانا" در آلمان برگزار می شود
سلسله نشستهای "در محضر مولانا" از سوی رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در آلمان و با هدف آشنایی با علوم و عرفان اسلامی با حضور دکتر همایون همتی در آلمان برگزار می شود.
به مناسبت اعلام سال جدید میلادی به نام "مولانا جلال الدین بلخی" از سوی سازمان جهانی یونسکو، رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در آلمان در صدد برگزاری یک سلسله جلسات سخنرانی برای فرهیختگان و علاقمندان به مولانا و مثنوی نامه است که در آن علوم و عرفان اسلامی با کلام زیبای ادبی به همراه اشعار پرنغز مولانا بیان می شود.
سخنران این جلسات دکتر همایون همتی، استاد دانشگاه تهران و رایزن فرهنگی کشورمان در آلمان است که در سلسله سخنرانی های خود تحت عنوان "در محضر مولانا" به شرح دیدگاههای عرفانی مولانا از منظر عرفا و متفکران بزرگ دوران قدیم و جدید این حوزه فرهنگی می پردازد.
این نشستها در روزهای جمعه، از ساعت 18 الی 20 بعد از ظهر در سالن اجتماعات رایزنی فرهنگی جهموری ایران در برلین برگزار می شود.
تاریخچه ی تئاتر عروسکی
پنجشنبه بیست و هشتم دی 1385
هیچ گذشته ای از جشنواره تئاترعروسکی در وزارت علوم وجود ندارد
دلاورنژاد کارشناس امور جشنواره های وزارت علوم در گفت و گویی با ستاد خبری دهمین جشنواره ی بین المللی تئاتر عروسکی، در پاسخ به سئوال خبرنگار این واحد اینطور بیان نمود؛
- لطفاً کمی از تاریخچه ی تئاتر عروسکی به عنوان یک کارشناس صحبت کنید؟
- از جشنواره ی تئاتر عروسکی به علت نبود آرشیو مناسب، هیچ گذشته ای به یادگار نمانده است. امید است با وجود دبیرخانه ی دائمی جشنواره ها مکتوب و مستند سازی شود.
- نظر شما در مورد برگزاری جشنواره ها و همچنین در مورد برگزاری جشنواره ی عروسکی چیست؟
- هر جشنواره دانشجویی در جامعه پویای دانشجویی، فرصتی برای ابراز هویت دانشجوست. مطمئناً این جشنواره تأثیر خوبی برای ایجاد کارهای خلاق دانشجویی دارد. این جشنواره در بخش بین الملل می تواند فرهنگ ایرانی و اسلامی و اقوام ما را برای جهانیان معرفی کند.
- سیاست روز وزارت علوم جهت برنامه ریزی و برگزاری جشنواره چگونه است؟
- وزارت علوم علاوه بر این که نگاهی رقابتی به جشنواره ها دارد اما رقابتی را می پذیریم که منجر به شکوفایی استعدادها شود. و بیشتر به حمایت ها می اندیشیم. جنبه ی حمایت های وزارت علوم در پژوهش های دانشجویی، تألیف آثار دانشجویی، برگزاری وورک شاپ ها در طول سال می باشد.
- نظر وزارت علوم برای برگزاری این جشنواره در سال های بعد در دانشگاه هنر مثبت است یا منفی؟
- وزارت علوم با هیچ دانشگاهی مشکل ندارد. بحث بر سر این است دانشگاه هنر خانه ی تئاتر عروسکی است و من هیچ مشکلی برای برگزاری جشنواره در دانشگاه هنر نمی بینم.
- شما به عنوان کارشناس وزارت علوم چه مشکلات و نواقصی را در دوره ها قبلی می بینید؟
- وقتی از نقص چیزی صحبت می کنیم، بهتر است این نوع بررسی ها توسط جمع صورت بگیرد و عقل جمعی به نتیجه ای برسد. در این صورت است که از طریق آسیب شناسی مشکلات شناسایی می شوند. که این موضوع شامل جشنواره ی تئاتر عروسکی نیزمی شود. به همین دلیل با دعوت از دبیران و کارشناسان دوره های قبل می توان مشکلات را شناسایی کرد.
کارعروسکی فقط مختص به گروه سنی کودک نیست
|
اجرا کنم به همین خاطردریک فرصت دوماهه هم عروسک ها را ساختیم وهم لباس ها را طراحی کردیم ودر
نمایش با صدای دستگاه اتاق عمل آغازمی شود وبعد ازآمدن نوردکتری دیده می شود که بربالای تخت
کوچکی دراتاق عمل حضوردارد که روی آن عروسکی درازکشیده است. نمایش از چهار صحنه تشکیل شده که در هریک از آنها عروسک یکی از اعضای بدن خود را به یک نیازمند می بخشد و در صحنه ی چهارم جانی خود را....
با مریم معینی کارگردان نمایش گفتگویی انجام داده ایم که در زیر آنرا ملاحظه می فرمایید؛
- مریم معینی: پنج سال پیش که می خواستم کارتئاترعروسکی را شروع کنم خودم هم با این موضوع ارتباط برقرار نکرده بودم. اصولاً درزندگی تحت شرایطی قرارمی گیریم که بعضی موضوعات برایمان جذابیت پیدا می کنند. به نظرمن کارگردان ونویسنده باید همیشه یک ایدئولوژی برای خود داشته باشند وگرنه کارمحتوای خوبی نخواهد داشت. خوش بختانه من حدود چهارسال است که با موضوعی آشنا شده ام که تأثیرش درکارقبلی واین کارمشخص است، تقریباً ازنظرایده وطرح این کاردرادامه ی کارقبلی ام است.
یک ایده ی اولیه درذهن من بود که به همراه خانم طلا معتضدی آن را به نمایش نامه ی عروسکی تبدیل کردیم.
نسبت به اجرای جشنواره ی ما تنها ایده ی اولیه ثابت ماند وازنظرابزار و راه اجرائی تغییراتی داشتیم چون به
نظرمن کار یک کار تجربی است وحتی تا آخرین اجرا هم می توانست اگرشرایط سالن واجرائی اجازه می داد
متغیرباشد.
نقطه ی اولیه ی کار وآن چیزی که مدّ نظرمن بود همان بخشیدن بود اینکه دراصل شخصیت ها به دخترکمک می کنند تا ببخشد. به نظرمن بخش اصلی خود دختراست و بقیه فقط کمک درشناخت دخترمی کنند.
دختروقتی جان خود را می بخشد ومی میرد بخش برترش هم چنان حضور دارد ودرانتها شاهد ماجراست.
ما ازچیزهائی که دراختیارداریم استفاده ی درست نمی کنیم درست مثل شخصیتی که درنمایش دهان نداشت
ودرحسرت آن به سرمی برد ولی هنگامی که به وی داده می شود به قدری حریص می شود که به حق دیگری
هم تجاوزمی کند. همه ی این اتفاقات حالت سمبلیک دارند ازاین که درازای داشتن چیزهای نداشته چه
عکس العملی نشان می دهیم. آیا داشتن آن اعضا برای شخصیت ها مثبت بوده یا نه چیزی است که به انتخاب
تماشاگرگذاشته ایم.
مریم معینی درباره ی ارتباط عروسک گردانان با عروسک ها گفت:
درنمایش عروسک گردانان، با روبند فقط به عنوان عروسک گردان هستند ولی جاهائی که روبند را کنار می زنند تبدیل به شخصیت می شوند و هویت پیدا می کنند. چون خود من هم عروسک گردانی کرده ام معتقدم که اکثراً عروسک گردان خود را می میراند تا عروسک زنده شود ولی خود عروسک گردان هم حسّی نسبت به عروسک ها دارد. هدف من این بود که به جای آوردن عروسکی دیگرازخود عروسک گردان ها استفاده کنم.
چه بهترکسی که به عروسکی زندگی می بخشد جائی هم نسبت به آن عکس العمل نشان دهد.
معینی همچنین درباره ی نورپردازی به وسیله ی نورهای موضعی نمایش گفت: می خواستیم تمرکزدرآن قسمتی باشد که ما می خواهیم و لحظاتی که می خواهیم آن ها را ببنیم دیده شوند درغیراین صورت نورتوسط عروسک گردانان ازروی آن ها قطع می شود، ضمن این که عروسک های ما کوچک هم هستند ونور پرژکتوربرای آن ها مناسب نبود.
مریم معینی در جواب سئوال خبرنگار "تئاترما" درباره ی نمایش عروسکی می گوید:
به نظرمن درنمایش عروسکی بیشتربا رکن خیال ورویا وکابوس می توانیم درگیرباشیم. به عنوان مثال نمی توان عضوی ازبازیگررا ازاوجدا کرد و درجای دیگرازآن بازی گرفت ولی با عروسک
می توان این کار را انجام داد. عروسک دارای قابلیت های متفاوتی ازبازیگراست که می توان ازآن ها استفاده
کرد.
عمده مشکل ما این است که گمان می شود کارعروسکی فقط مختص گروه سنی کودک است درصورتی که می تواند کاربزرگسال هم باشد. کارخود من متعلق به گروه سنی بزرگسال است به همین خاطرمخاطب زیادی نداریم. مهجورماندن نمایش عروسکی مشکل دیگرماست، به نظرمن نمایش عروسکی مانند یک گیاه است که نیازبه آبیاری ورسیدگی دارد. نمایش عروسکی فقط هردوسال یک باردرجشنواره ی عروسکی اجرا می شود وبرای اجرای عمومی هم امکاناتی به آن داده نمی شود. گویا قراراست که تولیدات سالیانه داشته باشیم که اگراین اتفاق بیفتد خوب است و به نظرمن کسانی که کارعروسکی می کنند عاشق کارخود هستند.
تئاترما: درراه به اجرا رساندن این کاربا چه مشکلاتی مواجه بودید؟
مریم معینی: واقعیت این است که خود من گمان می کردم که این کاررا شش ماه تمرین کنم ولی چون کاربزرگسال بود واگرمن درجشنواره ی عروسکی شرکت نمی کردم مشخص نبود که چه وقت می توانستم
نهایت تمرین کردیم. مخصوصاً چون کارما یک کارتجربی بود وباید آزمون وخطا را درنظرمی گرفتم خیلی
فشرده کارکردیم. به ما گفته شد که تا قبل ازسال جدید کاررا اجراکنیم وچون ماه های محرم وصفرنزدیک است مجبورشدیم که زمان فعلی را برای اجرا انتخاب کنیم وبا وجود نداشتن شرایط نامناسب نمایش را اجرا کنیم.
اول قراربود درتالارنو باشیم که بعد به ما گفتند که درسالن شماره ی دو باید اجرا کنیم وحتی ازما پرسیده
نشد که سالن شماره ی دو به درد کارما می خورد یا نه. من ازاعضای گروهم که دراین شرایط درکنارمن ماندند وکمکم کردند خیلی ممنونم وتشکرمی کنم.
 | | |
.jpg)
